ΤΣΙΜΠΟΥΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η΄ ΤΗΝ ΠΑΡΕΑ
Την Τσικνοπέμπτη.....Την Μικρή Αποκριά.... Κάθε βράδυ στον Φανό....Τις Τρανές τις Απουκρές πριν το Φανό.....Στο Φανό.....Την Καθαρή Δευτέρα στις εξοχές....Και γενικά συνέχεια φαϊ και γλέντι....
Η ΧΑΣΚΑ
Γίνεται πριν βγούμε για τους Φανούς, το απόγευμα της Μεγάλης Αποκριάς. Με τον τρόπο αυτό διατηρείται η παράδοση που λέει "με αβγό κλείνει το στόμα την Τρανή την Απουκρά και με αβγό πάλι ανοίγει το βράδι της Ανάστασης", που θα τελειώσει η νηστεία της Σαρακοστής. Ο μεγαλύτερος της ομήγυρης παίρνει των κλώστη (πλάστη) δένει στην άκρη ένα ράμμα (κλωστή) κι απ' αυτό κρεμάει ένα βρασμένο και ξεφουδισμένο αβγό. Στη συνέχεια το κουνάει μπρος-πίσω, κατευθύνοντάς το στο στόμα του κάθε παίχτη ή παίχτριας που κάθεται ....χάσκοντας και καρτερώντας. Όποιος το χάψει εξασφαλίζει καλή τύχη για όλη τη χρονιά.
Η ΣΥΓΧΩΡΕΣΗ
Πριν βγούν όλοι στο Φανό, σχωρνιούνταν όλοι μεταξύ τους ενόψει της μεγάλης νηστείας (Σαρακοστή) που ξεκινάει από την επομένη (Καθαρά Δευτέρα). Οι μικρότεροι φιλούν το χέρι των γερόντων κι εκείνοι τους συγχωρούν και τους εύχονται "του χρόνου καλύτερα".
ΤΑ ΓΛΥΚΑ
Φυσικά ο Μπακλαβάς είναι ο βασιλιάς των γλυκών, ενώ ακολουθούν το καταϊφι, το σαραγλί και το ρεβανί. Η παράδοση όμως απαιτεί Μπακλαβά.
ΟΙ ΦΑΝΟΙ ΤΗΣ ΚΟΖΑΝΗΣ
Είναι γιορτή και ξεφάντωμα γύρω από το βωμό της αποκριάτικης εορταστικής πυράς με φαγοπότι και οινοποσία, τραγούδι, χορό κι αθυροστομία χωρίς όρια.
Προέρχεται από τη λέξη φαίνω, που σημαίνει φαίνομαι από μακριά.
Παιδί πανάρχαιων εθίμων με λατρευτικό και μαγικό χαρακτήρα που κατόρθωσε να επιβιώσει μέσα στο χρόνο αλλάζοντας το περίβλημά του και κρατώντας την ουσία του. Πολλοί συγχέουν το Φανό με τον Καρνάβαλο και το καρναβάλι, αλλά δεν υπάρχει καμιά σχέση μεταξύ τους.
Το καρναβάλι στις διάφορες πόλεις της Ελλάδας είναι πιστή αντιγραφή του καρναβαλιού της Βενετίας και των άλλων Ευρωπαϊκών Πόλεων.
Ο Φανός είναι κάτι τελείως πρωτότυπο και ιδιότυπο.
Απαιτεί προετοιμασία και οργάνωση, που συσπειρώνει τη γειτονιά και οδηγεί σε σχέσεις ζεστές και πολύτιμες, ιδιαίτερα σε εποχές απομόνωσης σαν τη σημερινή. Είναι ανοιχτός σε όλους και στηρίζεται στη συμμετοχή. Δεν προσφέρεται για ψυχρή παρατήρηση.
Η ιδιομορφία του και η αίγλη του κορυφώνεται την Κυριακή της Μεγάλης Αποκριάς, όταν ανάβουν οι Φανοί στις γειτονιές και τριγύρω τραγουδούν και χορεύουν οι χορευτές. Έτσι δείχνει μια εικόνα που θυμίζει πολύ ανάλογες πολεμικές γιορτές της Αρχαίας Ελλάδας και σε τέτοιο σημείο μάλιστα ώστε να ισχυριζόμαστε αδίσταχτα ότι ο σημερινός χορός του Φανού είναι η συνέχεια του Πυρρίχιου χορού των Αρχαίων Ελλήνων.
Ο φανός ανάβει κατά τις 8 το βράδυ της μεγάλης Αποκριάς, κι αμέσως ξεκινάει το τραγούδι και ο χορός γύρω του.
Το κέφι αρχίζει ν' ανεβαίνει σιγά - σιγά και καμιά ώρα αργότερα, καθώς κρασί και τα κιχιά κυκλοφορούν και ζεσταίνουν πνεύμα και πόδια, οι κύκλοι γύρω από το βωμό μεγαλώνουν και πληθαίνουν.
Κάθε γειτονιά πασχίζει να παρουσιάσει τον καλύτερο και πιό φανταχτερό Φανό, με τους πιό καλλίφωνους τραγουδιστάδες και τους πιό νόστιμους μεζέδες. Εκεί ο αρχηγός (ο πρώτος) του Φανού κερνάει όλους κρασί με την κολοκύθα, που γέμιζε από τα βαένια και μεζέδες στο πινάκι.
Κατόπιν τους τραβάει με ιδιαίτερο ζήλο στο χορό. Τα τραγούδια διαδέχονται το ένα το άλλο, άλλοτε γρήγορα και πολυφωνικά και άλλοτε βαριά και μονότονα σε χρόνο αργό και συρτό. Το γλέντι κρατάει μέχρι τις πρωινές ώρες.
Όταν σβήνουν το φανό πολλοί μαζεύουν στάχτη και την σκορπούν στο βιό (χωράφια, αμπέλια, καλλιέργειες) για να αυγατίσει η σοδειά.
ΟΙ ΦΑΝΟΙ
ΦΑΝΟΣ Τ΄ΑΗ ΔΗΜΗΤΡΗ
ΦΑΝΟΣ ΠΑΥΛΟΥ ΜΕΛΑ
ΦΑΝΟΣ ΜΠΟΥΓΔΑΝΑΘΚΑ
ΦΑΝΟΣ ΚΕΡΑΜΑΡΙΟ
ΦΑΝΟΣ ΑΛΩΝΙΑ
ΦΑΝΟΣ ΓΙΤΙΑΣ
ΦΑΝΟΣ ΛΑΚΚΟΥΣ Τ΄ ΜΑΓΓΑΝΙ
ΦΑΝΟΣ ΤΟ ΠΗΓΑΔΙ ΑΠ΄ΤΟ ΚΕΡΑΜΑΡΙΟ
ΦΑΝΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ
ΦΑΝΟΣ ΣΚ΄ΡΚΑ
ΦΑΝΟΣ ΚΑΣΜΙΡΤΖΙΔΙΣ
ΦΑΝΟΣ Τ΄ΛΑΤΣΚ΄ΤΟΥ ΠΗΓΑΔΙ
ΦΑΝΟΣ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ
ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΚΡΙΑΣ
Πολλά είναι σκωπτικά και διακωμωδούν άνδρες ανίκανους, γέρους ή ...μαραζιάρηδες και γυναίκες άσχημες ή ανοικοκύρευτες, ή το χειρότερο, σπάταλες !
Για παράδειγμα πάρτε εκείνη την ανοικονόμητη που παντρεύθηκε ο φουκαράς ο ήρωας του παρακάτω τραγουδιού και που κατέβαζε αδιακρίτως παξιμάδια, πίτες, προβατίνες οικογενειακώς με τ' αρνιά τους και καπάκι.....
.....έτρουγιν κι μια σαρδέλα
έπινιν κι μια βαρέλα.
Κι άντρας πάϊνιν στ' αργαστήρι
μι κρουμύδι κι ψουμουτύρι.
Κι του βράδυ πάϊνιν σπίτι
βρίσκει τη φουτιά σβησμένη
κι τ' γυναίκα τ' μεθυσμένη.
"Τι έχς μωρή καλή γυναίκα
πο' τρουγισ για πέντε δέκα;'
'Όχου άντρα μ' δεν μπορώ
είχιν του κρασί νιρό
κι άμα θέλεις να μι γιάννεις
στου κρασί νιρό μή βάνεις
Έλα μάστου στου λαγήνι
κι όσου πιώ κι όσ' απομείνει
Τραγουδιούνται επίσης τραγούδια της αγάπης και του έρωτα, καθώς και τραγούδια της παλικαριάς, της αντρειοσύνης, εμπνευσμένα από τα κατορθώματα των Κλεφτών στην Επανάσταση.
Τα πιό φημισμένα όμως είναι τα "ξεδιάντροπα", κατ' ευφημισμόν "νοικοκυρίσια", ή "μασκαραλίτικα". Άλλα είναι υπαινικτικά και άλλα τα λεν' στα ίσια, χωρίς ντροπές και πολλές περιστροφές, αφού εκείνη τη νύχτα όλα επιτρέπονται.
ΥΠΑΙΝΙΚΤΙΚΑ.....
...πασπατεύου παρακάτου
σκόνταψα ουπάν στου γόνα
κάθουμι κι αγναντεύου
κατι μυρίζου κάτι χαλεύου
όπους τσάκουνα το γόνα
γλέπου μια χρυσή τρυγόνα
όταν κάθιτι γιλάει
σάματι μι πιργιλάει
ΣΤΑ ΙΣΙΑ....
Ου παπάς ου Ραγκαβέλας
είχιν μια κουτσή γουμάρα
κι είχιν τσούρις φουρτουμένις
μικρές τρανές ΄νακατεμένες....
ΤΟ ΓΛΕΝΤΙ ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ ΜΕ.......ΝΗΣΤΗΣΙΜΑ
ΚΑΘΑΡΗ ΔΕΥΤΕΡΑ, η έναρξη της νηστείας της Σαρακοστής. Το γλέντι όμως συνεχίζεται.......
στις εξοχές με νηστίσιμα..
Με χαρταετούς...
Με καλό κρασί....
Με φασολάδα στα ορειβατικά καταφύγια και στέκια
Με το τελευταίο πανηγύρι στον Αη Δημήτρη, όπου συγκεντρώνονται όλοι οι εκπρόσωποι και οι πρωταγωνιστές των Φανών και της Παρέλασης με τη συνοδεία χάλκινων κυρίως οργάνων. Εκεί απονέμονται οι έπαινοι και τα βραβεία για τον Καλύτερο Φανό, το πιό καυστικό τραγούδι, το καλύτερο άρμα στην παρέλαση. Εκεί όλοι μαζί δίνουν την υπόσχεση για του χρόνου και.....αποχωρίζονται....
"Κι από αύριο σαρακοστή, σαρακοστή Τρανή...."
Μετά το μεσημέρι της Καθαρής Δευτέρας, όλοι ανέβαιναν στο πάρκο του Αγίου Δημητρίου και χόρευαν και γλεντούσαν με τ΄άργανα. Εκεί γινόταν ένας άτυπος διαγωνισμός χορευτικής ικανότητας από τους φουστανελλάδες με τα πολλά λαγγιόλα, τ΄ασημοκέντητα πισλιά και τα τσαρούχια με τις μεγάλες φούντες. Από την Καθαρά Δευτέρα κρατούσαν και το Τριόημερο (Τριήμερο), δηλαδή τρεις μέρες συνεχώς, όσοι συμμετείχαν, είχαν ολική αποχή από το φαγητό το ψωμί και το νερό. Η μόνη τροφή ήταν δύο καφέδες την ημέρα, που τους έπιναν ένα στις 10 το πρωί και ένα στις 4 το απόγευμα. Την πρώτη τροφή μετά το Τριήμερο την έπαιρναν την Τετάρτη στις δέκα το πρωί, τρώγοντας πίτα με ταχίνι.
ΠΗΓΗ:
www.kozani.net
Αλλαγή σε γραμμικό τρόπο
